اظهارنامه چیست و چه زمانی لازم است

گاهی پیش از آن‌که به دادگاه بروید، می‌خواهید به‌طور رسمی به طرف مقابل بگویید چه حقی دارید و از او چه می‌خواهید. پیام تلفنی یا پیامک را بعدها ممکن است انکار کنند؛ ولی اظهارنامه نوشته‌ای است که از راه رسمی ابلاغ می‌شود و تاریخ و متن آن ثبت می‌ماند.

اظهارنامه در قانون

قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی) در مادهٔ ۱۵۶ می‌گوید هر کس می‌تواند پیش از تقدیم دادخواست، حق خود را با اظهارنامه از دیگری مطالبه کند، به شرط آن‌که موعد مطالبه رسیده باشد. همین ماده دامنهٔ اظهارنامه را گسترده‌تر می‌کند: هر کس حق دارد اظهاراتی را که دربارهٔ معاملات و تعهدات خود با دیگری است و می‌خواهد به‌طور رسمی به او برساند، در اظهارنامه بنویسد و به طرف ابلاغ کند.

پس اظهارنامه دو کار اصلی دارد:

• مطالبه: مثلاً «مبلغ فلان را که طبق قرارداد در فلان تاریخ باید می‌پرداختید، پرداخت کنید.»
• اعلام: مثلاً اعلام فسخ قرارداد، اعلام آمادگی برای تنظیم سند، یا اعلام این‌که شما تعهد خود را انجام داده‌اید.

اظهارنامه از راه ادارهٔ ثبت اسناد یا دفتر دادگاه ابلاغ می‌شود و امروز معمولاً از راه دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و ارسال می‌شود. تبصرهٔ همین ماده می‌گوید ادارهٔ ثبت و دفتر دادگاه می‌توانند از ابلاغ اظهارنامه‌ای که مطالب خلاف اخلاق یا خارج از نزاکت دارد خودداری کنند؛ پس متن را محترمانه و بی‌توهین بنویسید.

چه زمانی اظهارنامه به کار می‌آید

اظهارنامه برای شروع دعوا الزامی نیست؛ شما می‌توانید بدون آن هم دادخواست بدهید. ولی در چند وضعیت سودمند است:

• وقتی می‌خواهید پیش از دادگاه فرصتی برای پرداخت یا توافق بدهید. گاهی یک مطالبهٔ رسمی و روشن، طرف مقابل را به پرداخت یا گفت‌وگو وادار می‌کند و هزینه و زمان دادرسی را از دوش هر دو برمی‌دارد.
• وقتی نیاز دارید نشان دهید مطالبه کرده‌اید. در بعضی دعواها، از جمله مطالبهٔ خسارت تأخیر تأدیه، مطالبهٔ طلبکار یکی از شرط‌هاست. مادهٔ ۵۲۲ همان قانون از «مطالبهٔ داین» سخن می‌گوید. اظهارنامه می‌تواند یکی از نشانه‌های این مطالبه باشد. این‌که دادگاه خسارت را از کدام تاریخ حساب کند به اوضاع هر پرونده بستگی دارد.
• وقتی قرارداد یا قانون، اعلام رسمی را لازم کرده است. بعضی قراردادها می‌گویند فسخ یا اخطار باید کتبی و رسمی باشد. اظهارنامه سندی روشن از این اعلام است.
• وقتی می‌خواهید آمادگی خود را ثبت کنید. مثلاً اگر طرف مقابل برای تنظیم سند رسمی حاضر نمی‌شود، می‌توانید با اظهارنامه اعلام کنید که شما در روز و ساعت معین در دفترخانه حاضر می‌شوید.

در اظهارنامه چه بنویسید

اظهارنامهٔ خوب کوتاه، دقیق و قابل اثبات است. این بخش‌ها را در نظر داشته باشید:

۱. مشخصات خود و طرف مقابل با نشانی کامل. اگر نشانی درست نباشد، ابلاغ انجام نمی‌شود. ۲. موضوع: در یک جمله بگویید اظهارنامه دربارهٔ چیست؛ مثلاً «مطالبهٔ مبلغ قرارداد مورخ …». ۳. شرح ماجرا به ترتیب زمانی: چه قراردادی بستید، شما چه کردید و طرف مقابل کدام تعهد را انجام نداد. ۴. خواستهٔ روشن: دقیقاً چه کاری را تا چه مهلتی از او می‌خواهید. ۵. نتیجهٔ انجام‌ندادن: مثلاً این‌که پس از پایان مهلت، از راه قانونی اقدام خواهید کرد. از تهدید و عبارت‌های تند پرهیز کنید.

اگر حق شما از قرارداد می‌آید، به بند یا مادهٔ قرارداد اشاره کنید. اگر مبلغی را مطالبه می‌کنید، مبلغ را دقیق و با عدد و حروف بنویسید.

از اظهارنامه چه انتظاری نداشته باشید

اظهارنامه حکم دادگاه نیست. طرف مقابل را به پرداخت مجبور نمی‌کند و اگر پاسخ ندهد، شما همچنان باید از راه دادخواست یا راه قانونی دیگر اقدام کنید. پاسخ‌ندادن او هم به‌تنهایی به معنای پذیرفتن ادعای شما نیست.

اظهارنامه همچنین مهلت‌های قانونی را برای شما متوقف نمی‌کند. اگر برای اقدامی مهلت قانونی دارید، مثلاً مهلت شکایت کیفری در چک برگشتی، فرستادن اظهارنامه جای آن اقدام را نمی‌گیرد.

یک پیشنهاد عملی

پیش از فرستادن، متن را یک بار از چشم قاضی بخوانید: اگر روزی این نامه در پرونده بیاید، آیا ماجرا و خواستهٔ شما را روشن نشان می‌دهد؟ آیا جمله‌ای در آن هست که بعدها علیه شما تفسیر شود، مثلاً پذیرفتن بدهی یا تأخیر خودتان؟ اظهارنامه سندی است که در پرونده می‌ماند؛ پس همان‌قدر که برای مطالبه سودمند است، با یک جملهٔ نسنجیده می‌تواند به ضرر شما هم تمام شود.

این نوشته جای مشاورهٔ وکیل را نمی‌گیرد.