تفاوت دادخواست و شکواییه

بسیاری از کسانی که برای نخستین بار با دادگستری سروکار پیدا می‌کنند، دادخواست و شکواییه را یکی می‌دانند. هر دو نوشته‌ای هستند که با آن کاری را در دادگستری شروع می‌کنید، ولی هدف، مسیر و نتیجهٔ آن‌ها متفاوت است. انتخاب نادرست می‌تواند زمان شما را بگیرد؛ پس پیش از نوشتن، روشن کنید موضوع شما کدام است.

پرسش اصلی: حق شما یا جرم او؟

دادخواست وقتی به کار می‌آید که می‌خواهید حقی را بگیرید: پرداخت پول، تحویل مال، اجرای قرارداد، فسخ یا ابطال یک معامله. هدف دادخواست جبران است و نتیجهٔ آن حکمی است که طرف را به انجام کاری یا پرداخت مبلغی محکوم می‌کند.

شکواییه وقتی به کار می‌آید که به نظر شما جرمی رخ داده است: کلاهبرداری، خیانت در امانت، توهین، تهدید و مانند آن. هدف شکواییه این است که مرجع قضایی متهم را تعقیب کند و اگر جرم ثابت شد، مجازات قانونی تعیین شود.

گاهی یک ماجرا هر دو جنبه را دارد. برای نمونه کسی که مالی را به امانت گرفته و پس نمی‌دهد، هم ممکن است از نظر حقوقی ملزم به بازگرداندن مال باشد و هم در شرایطی رفتار او جرم باشد. در چنین مواردی باید بسنجید کدام راه، یا هر دو، به هدف شما نزدیک‌تر است.

دادخواست: شروع دعوای حقوقی

قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی) در مادهٔ ۴۸ می‌گوید شروع رسیدگی در دادگاه مستلزم تقدیم دادخواست است. مادهٔ ۵۱ فهرست آنچه باید در دادخواست بیاید را می‌دهد: مشخصات خواهان و خوانده، تعیین خواسته و بهای آن، جهاتی که خواهان به موجب آن‌ها خود را مستحق می‌داند، درخواست او از دادگاه، ادلهٔ اثبات و امضا.

دو ویژگی دادخواست را به خاطر بسپارید:

• خواسته باید روشن باشد. دادگاه حقوقی دربارهٔ همان چیزی رأی می‌دهد که خواسته‌اید.
• دادخواست قالب و تشریفات دارد. اگر ناقص باشد، بر پایهٔ مادهٔ ۵۴ به شما اخطار رفع نقص داده می‌شود و اگر در مهلت ده‌روزه رفع نکنید، دادخواست رد می‌شود.

شکواییه: شروع رسیدگی کیفری

قانون آیین دادرسی کیفری در مادهٔ ۶۴ جهت‌های قانونی شروع تعقیب را برمی‌شمارد. نخستین آن‌ها شکایت شاکی یا مدعی خصوصی است. جهت‌های دیگر هم هست، مانند اعلام ضابطان دادگستری، وقوع جرم مشهود و اقرار متهم. پس شکواییه یکی از راه‌های شروع تعقیب است، نه تنها راه آن.

مادهٔ ۶۸ همین قانون می‌گوید شاکی می‌تواند شخصاً یا با وکیل شکایت کند و چیزهایی را که در شکواییه باید بیاید برمی‌شمارد؛ از جمله مشخصات کامل و نشانی دقیق شاکی، موضوع شکایت، تاریخ و محل وقوع جرم، ضرر و زیانی که وارد شده و ادله و مشخصات شاهدان. تبصرهٔ این ماده می‌گوید قوه قضاییه برگه‌های یکسانی برای شکواییه تهیه می‌کند، ولی استفاده‌نکردن از آن‌ها مانع رسیدگی به شکایت نیست.

کجا رسیدگی می‌شود

دادخواست به دادگاه حقوقی می‌رود. شکواییه در بیشتر جرم‌ها ابتدا در دادسرا بررسی می‌شود و پس از تحقیقات، اگر لازم باشد، پرونده به دادگاه کیفری فرستاده می‌شود. ولی همهٔ جرم‌ها این مسیر را ندارند: مادهٔ ۳۴۰ قانون آیین دادرسی کیفری می‌گوید جرائم تعزیری درجهٔ هفت و هشت به‌طور مستقیم در دادگاه مطرح می‌شوند. پس بسته به نوع و درجهٔ جرم، شکواییهٔ شما ممکن است مستقیم به دادگاه برسد.

یک جدول ساده برای مقایسه

	دادخواست	شکواییه
هدف	گرفتن حق یا جبران	تعقیب و مجازات جرم
طرف مقابل	خوانده	متهم یا مشتکی‌عنه
مرجع	دادگاه حقوقی	دادسرا یا دادگاه کیفری
قانون اصلی	آیین دادرسی مدنی	آیین دادرسی کیفری
نتیجه	حکم به پرداخت، تحویل یا انجام تعهد	قرار یا حکم کیفری

اگر ضرر مالی هم دیده‌اید

اگر جرمی به شما ضرر مالی زده است، مادهٔ ۶۸ از ذکر ضرر و زیان در شکواییه سخن می‌گوید. شما می‌توانید جبران آن را هم بخواهید. ولی گاهی پیگیری حقوقی جداگانه، مثلاً با دادخواست مطالبهٔ وجه، ساده‌تر یا سریع‌تر است. انتخاب میان این دو، یا پیگیری هم‌زمان، به ادلهٔ شما، نوع ضرر و رفتار طرف مقابل بستگی دارد.

پیش از نوشتن از خود بپرسید

• آیا هدف من گرفتن پول یا اجرای قرارداد است، یا می‌خواهم رفتار او به‌عنوان جرم بررسی شود؟
• آیا برای ادعای خود سند، شاهد یا ادلهٔ دیگری دارم؟
• آیا مهلتی قانونی برای شکایت وجود دارد که ممکن است از دست برود؟

اگر پاسخ این پرسش‌ها روشن نیست، پیش از اقدام مشورت بگیرید. شکایت کیفری بی‌پایه می‌تواند برای خود شاکی هم پیامد داشته باشد.

این نوشته جای مشاورهٔ وکیل را نمی‌گیرد.