مطالبهٔ وجه چک: از گواهی عدم پرداخت تا اجرا

چکی که به بانک می‌برید و پول آن پرداخت نمی‌شود، هنوز سندی ارزشمند است. قانون صدور چک برای دارندهٔ چک راه‌های مشخصی پیش‌بینی کرده است: گرفتن گواهی عدم پرداخت، درخواست اجرائیه، طرح دعوای حقوقی و در شرایطی شکایت کیفری. در این نوشته این مسیر را قدم به قدم مرور می‌کنیم.

صادرکننده چه تکلیفی دارد

بر پایهٔ مادهٔ ۳ قانون صدور چک، صادرکننده باید در تاریخی که روی چک نوشته شده، به اندازهٔ مبلغ آن در بانک وجه نقد داشته باشد. او نباید پولی را که چک به اعتبار آن صادر شده از حساب خارج کند، نباید دستور عدم پرداخت بدهد و نباید چک را طوری تنظیم کند که بانک به دلیلی مانند مطابقت‌نداشتن امضا یا قلم‌خوردگی از پرداخت خودداری کند. همان قانون می‌گوید چک فقط در تاریخ مندرج در آن یا پس از آن قابل وصول است.

قدم اول: ثبت عدم پرداخت و گرفتن گواهی

اگر بانک وجه چک را نپردازد، مادهٔ ۴ بانک را مکلف می‌کند به درخواست شما غیرقابل‌پرداخت‌بودن چک را فوراً در سامانهٔ یکپارچهٔ بانک مرکزی ثبت کند و پس از دریافت کد رهگیری، گواهی‌نامه‌ای صادر کند که مشخصات چک، هویت و نشانی صادرکننده و علت عدم پرداخت در آن آمده است. این گواهی، که به آن «گواهی عدم پرداخت» یا «برگشتی» می‌گویند، پایهٔ همهٔ قدم‌های بعدی است. گواهی‌ای که کد رهگیری نداشته باشد در مراجع قضایی و ثبتی اعتبار ندارد؛ پس به گرفتن کد رهگیری دقت کنید.

اگر موجودی حساب کمتر از مبلغ چک باشد، مادهٔ ۵ می‌گوید بانک به درخواست شما همان مبلغ موجود را می‌پردازد، شما مبلغ دریافتی را پشت چک می‌نویسید و بانک کسری را در سامانه ثبت می‌کند و برای باقی‌مانده گواهی می‌دهد. پذیرفتن این پرداخت جزئی حق شما را نسبت به باقی مبلغ از بین نمی‌برد.

قدم دوم: اجرائیه از اجرای ثبت یا دادگاه

قانون، چک را در حکم سند لازم‌الاجرا می‌داند. یعنی برای وصول آن همیشه لازم نیست دعوای عادی طرح کنید و منتظر رأی بمانید.

اجرای ثبت. بر پایهٔ مادهٔ ۲، دارندهٔ چک می‌تواند با تسلیم عین چک و گواهی عدم پرداخت به اجرای ثبت اسناد محل، وجه چک یا باقی‌ماندهٔ آن را از صادرکننده وصول کند. اجرای ثبت وقتی دستور اجرا می‌دهد که بانک مطابقت امضای چک با نمونهٔ امضای صادرکننده را گواهی کرده باشد.

اجرائیه از دادگاه. مادهٔ ۲۳ راه دیگری هم گذاشته است: دارندهٔ چک می‌تواند با ارائهٔ گواهی عدم پرداخت، از دادگاه صالح صدور اجرائیه برای کسری مبلغ چک و حق‌الوکالهٔ وکیل طبق تعرفه را بخواهد. دادگاه در صورتی اجرائیه صادر می‌کند که:

• در متن چک، وصول وجه آن به تحقق شرطی منوط نشده باشد؛
• در متن چک قید نشده باشد که بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است؛
• گواهی عدم پرداخت به دلیل دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد.

پس از ابلاغ اجرائیه، صادرکننده ده روز فرصت دارد بدهی را بپردازد، با موافقت شما ترتیبی برای پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند. در غیر این صورت، به درخواست شما اجرای احکام دادگستری اجرائیه را اجرا می‌کند. همین ماده می‌گوید اگر صادرکننده ادعا کند چک مشروط یا بابت تضمین بوده یا از راه کلاهبرداری به دست آمده و در این باره دعوا طرح کند، این کار به‌تنهایی جلوی عملیات اجرایی را نمی‌گیرد، مگر در مواردی که مرجع رسیدگی دستور توقف بدهد.

قدم سوم، در صورت نیاز: دعوای حقوقی

اگر شرایط اجرائیه فراهم نباشد، مثلاً چون در متن چک نوشته شده که بابت تضمین است، می‌توانید با تقدیم دادخواست دعوای مطالبهٔ وجه چک طرح کنید. در این دعوا، علاوه بر اصل مبلغ، می‌توانید خسارت دادرسی و خسارت تأخیر تأدیه را هم بخواهید. این دو را در نوشته‌های «دادخواست چیست» و «خسارت تأخیر تأدیه چیست» توضیح داده‌ایم.

شکایت کیفری و مهلت آن

صدور چک بلامحل در شرایطی جرم است، ولی مادهٔ ۱۱ دو مهلت مهم دارد. جرائم این قانون بدون شکایت دارندهٔ چک تعقیب نمی‌شوند، و اگر دارنده:

• تا شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول آن به بانک مراجعه نکند، یا
• ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت نکند،

دیگر حق شکایت کیفری ندارد. همین ماده می‌گوید منظور از دارنده کسی است که برای اولین بار چک را به بانک ارائه داده، و کسی که چک پس از برگشت به او منتقل شده، جز در انتقال قهری مانند ارث، حق شکایت کیفری ندارد. از دست رفتن حق شکایت کیفری، راه حقوقی و اجرائیه را از بین نمی‌برد؛ ولی بهتر است این تاریخ‌ها را از همان روز برگشت چک یادداشت کنید.

خلاصهٔ کار

۱. چک را در تاریخ آن یا پس از آن به بانک ببرید و اگر پرداخت نشد، گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری بگیرید. ۲. اصل چک و گواهی را نگه دارید و از آن‌ها تصویر تهیه کنید. ۳. بسته به شرایط، از اجرای ثبت یا دادگاه اجرائیه بخواهید، یا دادخواست مطالبه بدهید. ۴. اگر قصد شکایت کیفری دارید، مهلت‌های شش‌ماهه را از دست ندهید.

هر پرونده جزئیات خود را دارد؛ مبلغ، متن چک و رابطهٔ شما با صادرکننده می‌تواند راه درست را تغییر دهد.

این نوشته جای مشاورهٔ وکیل را نمی‌گیرد.